#1 -
-
2228 - 01 - BNA-BBOT
-
2227 - 01 - BNA-BBOT
-
2226 - 01 - BNA-BBOT
-
2225 - 01 - BNA-BBOT
-
2223 - 01 - BNA-BBOT
-
2222 - 01 - BNA-BBOT
-
2221 - 01 - BNA-BBOT
-
2221 - 02 - BNA-BBOT
-
2220 - 01 - BNA-BBOT
-
2219 - 01 - BNA-BBOT
-
2219 - 02 - BNA-BBOT
-
2217- 01 - BNA-BBOT
-
2216 - 01 - BNA-BBOT
-
2215 - 01 - BNA-BBOT
-
2215 - 02 - BNA-BBOT
-
2215 - 03 - BNA-BBOT
-
2214 - 01 - BNA-BBOT
-
2214 - 02 - BNA-BBOT
-
2214 - 03 - BNA-BBOT
-
2214 - 04 - BNA-BBOT
• Introductie en persoonlijke achtergrond: ◦ Charlotte stelt zichzelf voor, vertelt over haar woonplaats (IJzer, twintigste verdieping, goed uitzicht) en haar afkomst (Antwerpen). (00:00:00) ◦ Haar beroep als bakker en eerdere werk in keukens. (00:00:30) • Beschrijving van het appartement en uitzicht: ◦ Algemene beschrijving van het appartement (toreflat, twintigste verdieping, uitzicht op Brussel, Atomium, Koekelberg, kernreactor/koeltoren, kinderboerderij). (00:01:18) ◦ Interieur: tegelparket, felblauwe keuken, extra tafel voor bakken. (00:02:42) • Omgevingsgeluiden en werken: ◦ Verkeer en brommers rond het appartement. (00:02:56) ◦ Werken aan het kanaal, waaronder Kaai Theater. (00:03:32) ◦ Invloed van zonlicht en renovatie door vorige bewoner. (00:03:51) • Invloed van wonen op grote hoogte: ◦ Meer waardering voor het weer (zonopkomst, zonsondergang, regen). (00:05:14) ◦ Gevoeliger voor wind en weer, vertraging en verbinding met de natuur. (00:06:03) ◦ Meer staren naar de verte, nieuwe gebouwen en Brussel. (00:07:32) • Werken en geluidsoverlast van het kanaal: ◦ Zicht op het dak van het kanaal en de bouwwerken. (00:08:52) ◦ Werktijden (ma-za, 6u-17/18u) en de aanwezigheid van een bouwkraan. (00:09:46) ◦ Lawaai van boren, zagen, vrachtwagens en machines. (00:11:10) ◦ Spotlichten die 's ochtends naar binnen schijnen en impact op slaap. (00:11:53) ◦ Het "nieuwe normaal" van constante geluiden. (00:12:44) ◦ Verwachte opening van het kanaalgebouw eind november. (00:14:40) • Zichtbaarheid appartement vanuit het museum: ◦ Mogelijke plek om het appartement te zien: hoek van de Sainctelette straat/kruispunt. (00:15:06) ◦ Wat men zou zien: een hoek van het flatgebouw, balkons met balustrade. (00:28:42) ◦ Tips om het appartement te identificeren: gerookt glas, rode esdoornplant, bruinhouten jaloezieën, tellen vanaf de bovenste verdieping (20e van 22). (00:30:44) • Favoriet geluid in het appartement: ◦ Het geluid van de wind die langs post-its en Tibetaanse vlaggetjes in de keuken waait. (00:19:23) • Recept delen: ◦ Charlotte is bakker en deelt een recept voor een amandelschiffon/sponscake. (00:21:20) ◦ Het recept wordt in het Nederlands, Frans en Engels voorgelezen. (00:53:24) • Favoriet visueel object in het appartement: ◦ Negen halflege, gekke gevormde ballonnen die na een verjaardagsfeest aan de muur zijn blijven plakken. (00:23:20) • Geschiedenis en anekdotes van de Noordwijk: ◦ De schietpartij met twee Zweden in de buurt van de Diksmuidelaan. (00:34:49) ◦ Plaatsing van een nieuw brugdeel aan Sainctelette. (00:36:25) ◦ Anekdote over de ontvoering en terugvinding van eend Obi-Wan uit de Kinderboerderij Maximiliaan. (00:37:48) • Boodschap aan museumbezoekers: ◦ Naast de schoonheid en kunst van het kanaalgebied, ook stilstaan bij de maatschappelijke uitdagingen van de buurt (daklozen, kansarmen) en kritisch nadenken. (00:42:18) ◦ Confrontatie met de realiteit van het leven in Brussel. (00:45:55) • Visie voor het museum en de buurt over twintig jaar: ◦ Hoop dat het Kanal een vaste waarde en instituut blijft. (00:49:57) ◦ Hoop dat het kunst blijft tentoonstellen die interessant en actueel is. (00:50:17) ◦ Wens voor een succesvol en bruisend restaurant in het museum. (00:51:04) ◦ Het gebouw en de omgeving moeten goed onderhouden blijven en niet gedateerd raken. (00:52:19)
• [00:00:19] Presentatie van de Sprekers en Hun Functies bij Citroën ◦ Erik Soete: 79 jaar oud, werkte van 1969 tot 2011 als after-sales directeur, daarna in verschillende commerciële functies, waaronder verantwoordelijke voor bedrijfsvoertuigen. ◦ Kris Van Lathem: Filiaaldirecteur van 2007 tot 2017. ◦ Roland Van Ro: In dienst getreden in 1981, beëindigde zijn carrière als commercieel directeur voordat hij naar Nederland vertrok, eveneens voor Citroën. • [00:02:02] Werktijden en Gebruikte Gereedschappen ◦ De werktijden waren variabel, vaak gebaseerd op 8 uur per dag, met weekenden voor verkoopacties. ◦ De garage was open van 8u tot 18u30, de werkplaats begon 30 minuten eerder. ◦ Gereedschappen varieerden van een kantoorvrachtwagen voor promotie tot mechanische gereedschappen, later was de computer het belangrijkste hulpmiddel . ◦ In marketing en commercie was het belangrijkste instrument het luisteren naar dealers en "goede wil" . • [00:04:33] Werkomgeving en Favoriete Plekken ◦ Bureaus bevonden zich vaak met uitzicht op de showroom of de werkplaats. ◦ Sommigen gaven er de voorkeur aan onderweg te zijn met dealers dan op kantoor . ◦ Een favoriete plek was het centrum voor bedrijfsvoertuigen en tweedehands voertuigen in Wautier-Braine. • [00:07:45] Initiële Beschrijving van de Werkplaats en Evolutie van de Ruimtes ◦ Het team van 200 man maakte er "bijna een fabriek" van, die evolueerde naar parkeerplaatsen en promotionele ruimtes. ◦ De carrosseriezone besloeg een groot deel van de werkplaats, met ongeveer 40 mannen in de jaren 70-80, inclusief spuitcabines, schuren en het bewerken van onderdelen. ◦ De vloer was hetzelfde maar rood en grijs geverfd, om werkzones af te bakenen. • [00:13:02] Arbeidsomstandigheden (Temperatuur, Geluid, Asbest) ◦ Het gebouw werd verwarmd, maar kon koud zijn in de winter en erg heet in de zomer, ondanks een buizensysteem dat de lucht verdeelde. Het geluid was constant maar gewoon. ◦ De carrosserie moest worden verplaatst vanwege asbest, en de zone werd omgevormd tot een nieuwe autowasstraat. • [00:16:32] Interne Communicatiesystemen en Anekdotes ◦ Een pneumatisch systeem ("clac") verzond documenten tussen de kantoren. ◦ Een oud telexsysteem met geperforeerde papierstroken werd gebruikt. Een medewerker kon de gaatjes lezen om berichten te ontcijferen . ◦ Telefonistes kondigden de resultaten van de Tour de France aan via de intercom van de garage, waardoor werknemers de overwinningen van Eddy Merckx konden volgen terwijl ze werkten. • [00:20:38] Klantenservice, Reserveonderdelen en Tweedehands Voertuigen ◦ De garage functioneerde als een complete autodealer, met ontvangst van voertuigen voor reparatie (carrosserie, mechanica), een verkoopteam, een showroom en een enorme onderdelenmagazijn. ◦ Een specifieke werkplaats was gewijd aan het herstellen van tweedehands voertuigen. ◦ Verzekeringsexperts kwamen wekelijks om schade te beoordelen en reparaties te onderhandelen. • [00:21:39] Anekdote van de "Blauwe Oren" en Vrouwelijke Aanwezigheid ◦ Receptiemedewerkers hadden soms een blauw rechteroor omdat slimmeriken blauwe inkt op de telefoontoestellen deden. ◦ Vrouwen werkten in de voertuigvoorbereiding, maar er is geen herinnering aan vrouwen in de mechanica of carrosserie, hoewel hun oog nuttig zou zijn geweest voor het matchen van verfkleuren die in de loop van de tijd veranderden . Er werden echter gespecialiseerde coloristen in dienst genomen. • [00:24:35] Sigarettenconsumptie en Maaltijden in de Refter ◦ Roken was aanvankelijk toegestaan. Er waren Coca-Cola-automaten en broodjes. Een refter serveerde warme en koude maaltijden voor alle werknemers. ◦ De bierautomaat in de refter was een punt van wrijving toen deze begin jaren 90 werd verwijderd; de discussies hierover waren moeilijker dan over salarisverhogingen . ◦ Ondanks bier en benzine is er geen enkel incident van een in brand gevlogen voertuig in de werkplaats geregistreerd. • [00:27:46] De "Straten" voor Klantenontvangst ◦ De hoofdingang leidde naar vier of vijf "straten" voor ontvangst met trottoirs. Receptiemedewerkers moesten de gevoelens van klanten vertalen naar mechanisch jargon, een beroep dat als "extreem moeilijk" werd beschouwd . ◦ Deze "straten" hadden kleuren (geel, rood, groen, blauw) en klanten raakten eraan gewend om naar dezelfde straat met dezelfde receptiemedewerker terug te komen, gezien de frequente onderhoudsbeurten (toen om de 2500 km) . • [00:32:00] Veiligheid, Tankstations en Geschiedenis van de Locatie ◦ De garage had een bewakingspost bij de ingang met een "vergrendelsysteem" en benzinepompen, die werden verwijderd vanwege vervuiling. ◦ De ruimte was vaak erg vol met auto's, wat complexe manoeuvres vereiste om ze te verplaatsen. ◦ De showroom uit de jaren 70 diende ook als tankstation voor olie verversen en smeren. Na verloop van tijd werden muren verplaatst om de ruimte voor nieuwe auto's te vergroten. • [00:38:05] Showroom en Organisatie van de Verdiepingen ◦ De showroom had vijf niveaus of "bassins" met een kleine trap. Nieuwe auto's kwamen elke dag aan en vertrokken. Er werd een lift gebruikt, maar deze werd verplaatst of verwijderd om veiligheidsredenen, wat het verplaatsen van auto's moeilijker maakte. ◦ Tot 2000 nieuwe auto's (met agenten) en 500-600 tweedehands auto's werden per jaar verkocht, wat neerkomt op 50 tot 60 auto's per dag aan het begin van het jaar ◦ De verdiepingen dienden voor de tentoonstelling van tweedehands voertuigen, bedrijfsauto's en de opslag van nieuwe voertuigen, allemaal genummerd met hun sleutels in dozen. • [00:40:42] Grootte van het Personeelsbestand en Bedrijfscultuur ◦ De werkplaats telde 110 tot 170 arbeiders (mechanici, carrosseriebouwers, stoffeerders, elektriciens, motormonteurs), exclusief onderdelen, verkoop en boekhouding. Het was "een fabriek" . ◦ De importeur had meer dan 100 mensen in dienst. Productkennis en werknemers, evenals langdurige loyaliteit, waren toen uitzonderlijk . • [00:42:48] Geschiedenis van het Gebouw (Marmer, Oorlog, Viaduct) ◦ De originele showroom was bekleed met zwart-wit marmer, maar werd tijdens de oorlog door de Duitsers beschadigd, die de locatie gebruikten om oorlogsmateriaal te produceren (SPK_4, Erik Soete, Roland Van Ro). ◦ In de jaren 70-80 was het viaduct vanuit het gebouw zichtbaar. De locatie van Citroën was strategisch, dicht bij de heliport en Expo 58. • [00:51:20] De Dubbele Chevron en het Merkimago ◦ De dubbele chevron van Citroën wordt beschouwd als een kunstwerk . ◦ In 1985 veranderde het merkimago van geel en blauw naar rood en wit om zich te onderscheiden van Peugeot en Renault. Een enorme, 2x2 meter grote, rood-witte draaiende dubbele chevron werd op het dak geïnstalleerd . ◦ Een concurrerend Duits merk (Mercedes) vestigde zich er recht tegenover om Citroën uit te dagen. • [00:53:48] Boodschap aan Bezoekers en Geschiedenis van het Terrein ◦ De sprekers hopen dat bezoekers veel plezier zullen beleven aan het zien van de kunstwerken en de ziel van arbeid en het geluk zullen voelen dat zij in het gebouw hebben ervaren. ◦ Voor de bouw van het Citroën-gebouw was de locatie een speeltuin of een tuin, bij het kanaal "Allée Verte".
• Sarah Smolders introduceert zichzelf als beeldend kunstenaar die citespecifieke installaties maakt tussen architectuur en schilderkunst, vaak denkend aan aspecten als arbeid, tijd en gelaagdheid. Ze werd uitgenodigd door Atelier Kanal om mee te denken over kleuren. • Aanleiding en concept van het project (00:00:25): Het project omvat het nadenken over kleuren die aanwezig waren op stalen structuren in het gebouw maar moesten verdwijnen vanwege brandveiligheid. Sarah heeft wandelingen gemaakt en een 'landschap van kleuren' vastgelegd via fiches voor elke kolom. • Uitvoering van de installatie (00:01:37): De fiches worden aan een team van schilders gegeven om een "precieze reset" te doen van de "as-found colors" en het kleurenschema. Dit dient als startpunt om publiek en gebruikers uit te nodigen het gebouw te annoteren en in gebruik te nemen. • Poëtische blik en benadering van 'fouten' (00:02:04): Sarah beschrijft haar poëtische blik als werknemers die kleurcodes hebben toegevoegd als annotaties. Ze wil de 'brute' en niet-precieze schilderingen en 'fouten' omarmen en ze als uitnodiging voor Kanal presenteren, in de vorm van een 'manual'. • Schildertechniek en schaal (00:03:22): Er wordt geen tape of ladder gebruikt; de vijf "movements" zijn gebaseerd op de schaal van een lichaam. Er zal een breder team schilders werken. De eerste kleurlaag (aannemer) bedekt tot het plafond, de tweede laag (lichaamsschaal) correspondeert met de index. • Betekenis van kleuren en behandelingswijze (00:05:01): Sarah spreekt zich niet uit over de betekenis van kleuren op zich en abstraheert de anekdotiek van de garage. Het gaat meer over compositie en dieptewerking. Elke kolom krijgt dezelfde aandacht, ook die niet zichtbaar zijn voor het publiek. • Kleurselectie en voorbeelden (Kanalgroen) (00:06:05): De kleurselectie is gebaseerd op de aanwezige stoflagen en patina. Een voorbeeld is "Groen 1" en "Kanalgroen", waarbij Kanalgroen de stoflaag op Groen 1 nabootst en is ingemengd in de studio. Sarah probeert esthetische voorkeuren los te laten en geen hiërarchie in kleuren aan te brengen. • Doel van de installatie en openheid (00:07:11): Het herzetten van kleuren dient als startpunt voor de opening van het museum, met het principe van een "open huid" en "open kleurenschema" dat geannoteerd, aangeraakt en aangevuld mag worden, transformeren van garage naar cultureel huis. • Beschrijving van Kanalgroen en aantal kolommen (00:07:45): Sarah beschrijft Kanalgroen als een tussenkleur waarin je de gelaagdheid van de tijd voelt, maar vindt het lastig om een precieze beschrijving te geven. Alle kolommen zijn geschilderd; de meeste hebben twee tot vier kleuren, afhankelijk van veiligheidsrestricties. • Compositie als landschap en keuzes (00:08:56): Sarah werkt aan de installatie als een compositie van een landschap, waarbij ze vooral dingen heeft weggelaten die niet noodzakelijk waren voor het principe van 'mogen aanraken'. Ze heeft soms keuzes gemaakt, zoals het enkel overschilderen van de onderste kleurlaag om ruimte voor toevoegingen te behouden. • Persoonlijke favoriete plek in het museum (00:10:01): Haar favoriete plek is de eerste verdieping, waar ze nog doorzichten heeft en de kleurenlijn kan voelen. Ze herinnert zich de tijd toen de volumes nog niet ingebouwd waren en ze in alle richtingen kon kijken. • Werkproces en het schildersteam (00:12:17): Sarah ziet zichzelf als een conceptueel kunstenaar maar blijft zichzelf schilder noemen. De indexfiches zijn ontstaan uit tekeningen, waarbij de basiskleur (industriële eerste laag) als zeefdruk is ingezet, en de "human scale" met de hand in de studio is ingeschilderd. • Details over het schilderen en hoogtes (00:13:32): Het team van zes schilders zal een maand op locatie schilderen zonder exact te meten. Hoogtes worden bepaald door lichamelijke beweging: maximale reikhoogte met plint, op de tenen reikend, en comfortabel staand. Dit brengt nuance in hoogtes en lichaamshouding. • Samenstelling van het schildersteam (00:14:48): Sarah heeft een team van zes schilders geselecteerd: Elias (beeldend kunstenaar), Paulien (sculpteur), Jeroen (schilder), Hannah-Laura (papierrestauratie, scherptegevoeligheid) en Remi (conceptueel schilder, deed ook de mapping). Ze werkt vaak samen met de meesten. • Toekomst van de tekeningen en het gebouw (00:17:49): De indexfiches horen bij het werk en blijven bij het gebouw, mogelijk in een archief of bibliotheek. Alle kolommen en metalen structuren hebben kleur gekregen, evenals de vloeren (architectenkeuze). De specificiteit van Sarah's werk ligt in de kolommen en de menselijke schaal. • Relatie met architecturale kleuren en toevoegingen (00:19:08): Er wordt gesproken over een 'flashy oranje' kleur die door architecten is gebruikt voor elementen op de kolommen (bijv. vuilbakken, waterfonteintjes). Dit oranje is gerelateerd aan de brandwerende coating. Nieuwe elementen krijgen extra kleuren, soms vastgelegd (bijv. nooduitgangen), wat de rijkdom van Sarah's werk voedt. • Nuance in kleuren en het 'kijken' (00:21:33): Sarah introduceert een rood dat net een fijne nuance verschilt van een standaard RAL 3000, waardoor je pas bij langer kijken het verschil ziet. Dit type 'kijken' is kenmerkend voor haar werk. • De 'mix' van alle kleuren en de officiële kleur van Kanal (00:22:32): Op de vraag wat de mix van alle kleuren zou zijn, antwoordt Sarah dat het een "vuil grijs-groen-bruin" zou zijn. Er is geen officiële kleur van Kanal. Rood was gebruikt tijdens eerdere evenementen, en Kanal Architecture gebruikt momenteel groen voor campagnes. • Kleurverandering en anekdotiek (00:24:48): De rode lijn in de shopzone is vervangen door een olijfgroen, gevonden als 'vuile patina'. Dit groen is heel donker, diep en warm-gelig. Dit illustreert de nieuwe start en het loslaten van anekdotiek (zoals de rode Citroën). • Verzamelen van fragmenten en archivering (00:27:46): De kernfragmenten worden verzameld en gedoneerd aan het archief, terwijl andere stukken terug naar het gebouw gaan. De index zal ook bij het gebouw horen om een 'lijn van kijken' te volgen. • Het werk als kunstwerk en de uitnodiging tot aanraken (00:29:03): Het project was in eerste instantie geen kunstwerk, maar is nu als zodanig bestemd. Sarah is blij hiermee omdat de uitnodiging tot aanraken en in gebruik nemen hierdoor een langer leven krijgt en zich kan "innestelen". • Uitdagingen met vakschilders en de rol van kunstenaars (00:30:50): Tests met vakschilders faalden, omdat zij in een 'grap' vervielen van "slecht schilderen". Het inschakelen van een team van kunstenaars vergroot de nuance in de uitvoering. • De "hidden collection" en Jacqueline Mesmaker (00:31:45): Het werk sluit aan bij het thema "hidden collection" van de collectie, spelend met zichtbaarheid en onzichtbaarheid. Er wordt een vergelijking gemaakt met Jacqueline Mesmaker's paarse papierstukjes in gebouwen. • Werkervaring op de site en focus (00:32:50): Sarah schildert pas volgende week. De studiefase tijdens de COVID-lockdown, alleen in een leeg gebouw met invallend licht, was fijn en inspireerde het 'landschap' idee. Ze verwacht dat de bedrijvigheid van andere werkers tijdens het schilderen de focus op de kolom en het lichaam niet zal storen. • Aantal kolommen (00:35:14): Er zijn meer dan 230 kolommen, waarschijnlijk 232, als je de kolommen op elk niveau apart telt. • Generale repetitie en tools van de schilders (00:36:02): De volgende week begint een generale repetitie met een kleiner team. In de handleiding voor het gebouw heeft Sarah de schilders gevraagd hun favoriete borstels of gereedschappen mee te nemen, om hun 'taal te verbreden'.
• [00:00:02] Anja woont en werkt al meer dan twintig jaar in Brussel en is verknocht met Sainctelette Square. Ze werkte eerst bij het Kaaitheater en sinds 2006 bij LASSO, een Brussels platform voor cultuurparticipatie, gevestigd in het voorgebouw van het Kaaitheater. • [00:00:52] Architecturale stijlen in de wijk van Sainctelette: Het plein wordt gekenmerkt door gebouwen uit het interbellum (eind jaren '20, jaren '30) die een "amalgaamstijl" vormen. Voorbeelden zijn de Beaux-Arts-stijl (hoekgebouw), de modernistische pakketbootstijl van het Kaaitheater, en het Art Deco-gebouw. Deze diversiteit komt door een overgangsperiode in architectuurstijlen, hoewel de gebouwen binnen een periode van ongeveer twintig jaar zijn verrezen. • [00:02:50] Herkomst van de naam Sainctelette: Het plein is vernoemd naar Charles Xavier Sainctelette, een vroegere minister van Openbare Werken uit Wallonië (eind 19e eeuw). Hij speelde een rol in de modernisering van de haven van Brussel. Als eerbetoon werd het plein naar hem genoemd. • [00:03:37] Verplaatsing kanaal, dempen dokken en oud viaduct: De haven van Brussel verhuisde meerdere keren. In 1830 werd het Willebroekkanaal verlegd om een rechte lijn te vormen met het kanaal Brussel-Charleroi. Door toenemende industrialisering werden de dokken in het centrum en later aan de Handelskaai en Sainctelette Square gedempt. Een volksbuurt werd afgebroken voor de kanaalverlegging, wat tot protest leidde. Deze veranderingen vonden geleidelijk plaats over ongeveer vijftig jaar. • [00:08:42] Artistieke troeven (architectuur en beeldhouwwerken): Naast de boeiende en eclectische architectuur zijn er diverse beeldhouwwerken op en rond het plein. Enkele voorbeelden zijn het klassieke bronzen Monument van de Zeehaven (1912), Art Deco-beelden op de Sainctelette brug, het weggenomen beeld "De vaartkapoen" van Tom Frantzen (1985), de Molenbeekse molentjes en een gedicht van Passaporta in de straatstenen. • [00:11:09] Anekdotes over de wijk / Citroëngarage: ◦ Tegenover de Citroëngarage bevond zich tijdens Expo 58 een helihaven, waar lijnvluchten met helikopters naar verschillende steden vertrokken. Dit was oorspronkelijk bedoeld voor postdistributie en later voor personenvervoer, maar werd om financiële redenen afgebouwd. De Rolling Stones landden hier ooit voor een persconferentie. ◦ Voor de helihaven stond daar het station van de Groenendreef, dat afgebroken werd voor het nieuwe Noordstation. • [00:15:17] Artiesten in Luna Theater / voormalige cabaretzaal: ◦ Voor de Eerste Wereldoorlog stond er op de plek van het Kaaitheater en Kanal een Luna Park, een groot amusementspark met een theaterzaal voor 2000 man. Beroemde artiesten zoals Nijinsky van Les Ballets Russes traden hier op. Het park sloot tijdens WO1 en heropende nooit meer. ◦ Het Luna Theater (later Kaaitheater) werd in 1932 gebouwd. Edith Piaf trad er in 1937 op voor de Belgische première van een van haar platen. ◦ In de jaren '90, toen het Kaaitheater en de Ancienne Belgique de zaal deelden, traden veel wereldsterren op, zoals Arno, dEUS, Paul Weller, Motorhead, Black Sabbath, Courtney Love met Hole, Foo Fighters en Willem Dafoe (met de Wooster Group in 2002). • [00:24:54] Anekdote olifant in Kaaitheater: Tijdens het afscheidsfeest van oprichter Hugo de Greef (wiens logo een olifant was) eind jaren negentig, werd een levende olifant naar de inkomhal van het Kaaitheater gebracht om hem te verwelkomen. • [00:25:59] Nieuw sportcomplex in Molenbeek / naam: Het Brusselse gewest investeert in de Kanaalbuurt. Aan de Molenbeekse kant is een nieuw sportcomplex geopend, het Amal Amjahid Centrum, vernoemd naar de Molenbeekse wereldkampioene jiu-jitsu Amal Amjahid. De naam werd gekozen door de inwoners van Molenbeek via een participatief project. Het gebouw heeft architectuurprijzen gewonnen. • [00:28:42] Visie op toekomstig museum (Kanal): De spreker hoopt dat Kanal een museum voor alle Brusselaars wordt, een ontmoetingsplek vol jongeren en dat het nauwe banden smeedt met de buurt. Over twintig jaar hoopt ze dat het museum werkgelegenheid heeft gecreëerd en dat iedereen zich er thuis voelt. • [00:31:35] Onbenutte ondergrondse ruimte Sainctelette: Onder de Sainctelette-square ligt een gigantische ongebruikte ruimte van ongeveer 5000 vierkante meter. Hier bevindt zich ook een metrostation dat in ruwbouw is blijven liggen en nooit is geopend vanwege bezuinigingen tijdens de aanleg van de metrolijn. Deze ruimte was ooit bedoeld als ondergronds verkeersknooppunt, maar is tot op heden onbenut.
• 00:00:00 An Fonteyne introduces herself as an architect and professor, co-founder of noArchitecten 25 years ago, a practice based in Brussels and Bruges with about 25 people. Their work is split between transformation/restoration of existing buildings and new constructions, primarily in Flanders, Germany, and Switzerland. • 00:01:07 In noArchitecten, tasks are divided horizontally, with all three partners involved in design. An, also a professor, primarily participates in design meetings, competition projects, and defining the narrative of projects, focusing on their social meaning, durability, and sustainability. She enjoys sketching and thinking through drawing, noting that design is an ongoing process that continues through execution. • 00:03:41 The Kanal project is of an exceptionally large scale (200 by 100 meters), a size noArchitecten has not tackled before and may not again. They are working on it as a team of three offices: noArchitecten (Brussels), Serges and Beitz architects (London), and EM2N (Zurich), under the name Atelier Kanal, emphasizing shared authorship. The project aims to significantly contribute to city life due to its unique scale and possibilities. • 00:06:20 The motivation was driven by the project's location in Brussels, specifically the Citroen garage, known to residents. Following the 2016 terror attacks and the stigmatization of Molenbeek, the government's decision to dedicate the large Citroen garage solely to culture, art, and related disciplines in that area was seen as a super interesting and hopeful initiative. This made the team eager to participate in rethinking the place for Brussels. • 00:10:55 Beyond the Brussels context, the project offered an opportunity to rethink the traditional art museum typology, moving away from "Bilbao effect" commercial branding. The goal was to create a new kind of public building where 50% of its surface is freely accessible to all, not just paying visitors, similar to a bakery or butcher, integrating art into daily life for the neighborhood and city. • 00:15:03 A major challenge was transforming a fully glazed garage, not designed for fragile artworks, into a museum while preserving its unique qualities like natural light and openness. The solution involved creating "public interior" spaces with a broader temperature range (16-25 degrees Celsius) and introducing three new, compact "houses" within the building that provide highly controlled climate conditions for delicate art and archives. • 00:19:10 The glazed facades and skylighted roofs, while posing thermal challenges, were also opportunities for natural ventilation and light. Numerous new, mechanically operated windows, large sliding doors, and operable roof sections will create a comfortable breeze in summer and allow deep sun penetration in winter, akin to a greenhouse. The building also offers a unique day-to-night transformation, gaining an intimate atmosphere as it gets dark. • 00:22:58 The design philosophy centered on trusting the existing building and embracing its current state rather than a pure restoration to its original form. They kept the concrete floor and ramps added in the 1950s in the factory part, which offer a "liberating pragmatism" for use, while the showroom's floors were removed to restore its original tall, elegant volume and create an iconic public space. The approach also reflects a commitment to avoiding waste and reusing existing structures in the context of the climate crisis. • 00:28:44 The existing building was 42,000 sqm, now enlarged to 47,000 sqm of usable surface, accommodating new art galleries, archives, and offices. Crucially, 45% of this area is a "public interior," freely accessible to everyone without a ticket, emphasizing its role as a public building for exchange, ideas, and culture, not just a museum. Only 20% of the building has highly controlled temperature and humidity for fragile artworks. • 00:33:22 The three new "houses" built within the museum are not taller than the iconic showroom, reflecting a "modesty" and avoiding the creation of new, separate icons. This design choice contributes to the concept of a "horizontal museum," making it accessible and within reach, fostering a mix of activities and audiences, rather than a towering, exclusive art space. • 00:35:41 Acoustics were a significant consideration, working with consultants to manage sound travel both within the open building and from the noisy exterior (Quai de Willebroek, Kaai theater). The design aims to allow some sounds to travel, attracting visitors, while ensuring other areas are acoustically isolated for performances or specific activities. The idea of "production" and sound from activities like printing posters in-situ will be part of the museum's living atmosphere. • 00:40:08 An's favorite spot is at the top of the ramp where it meets the showroom floor on the second level. From this point, one can look into the grand showroom and out to the city, or deeply into the "nave" of the public interior (the former garage), offering a beautiful dual perspective. • 00:41:44 The glazed factory naturally provides views of the canal and the bustling Quai de Willebroek. New prioritized views include the accessible roof of the showroom, offering panoramic views of Brussels and a unique "deck of a boat" experience. Another special view is from a loggia on the top floor of the art museum, looking over the canal, creating a visual conversation with the city. While exterior landscaping is being handled by others, Kanal will feature guillotine windows in the showroom for seamless indoor-outdoor flow and a brasserie terrace facing the canal. • 00:46:22 The relationship with surrounding neighborhoods is primarily programmatic, with Kanal intending to collaborate with existing local organizations and schools. The building's spatial and programmatic porosity, with multiple open entrances and free access, aims to ensure that local residents feel invited and that the building is truly "for us, for them." • 00:47:08 One strong memory is the moment the showroom floors were removed, transforming a familiar image into a profound spatial experience. Another is the completion of the new basement gallery, with its surprisingly soft, marble-like concrete columns, creating a beautiful new space that looks as if it has belonged there for a long time, eliciting awe from the team. • 00:49:31 Due to its extensive glazing on all four sides, the Kanal building will always be sunny when there is sun outside. While this necessitates sun shading, especially on the roof, it ensures beautiful natural light throughout the interior. • 00:50:14 An's one-sentence message to a future visitor is: "Come back tomorrow, because it will be very different." This emphasizes the dynamic and ever-changing nature of the building and its programming. • 00:50:43 When imagining a busy period, An envisions the construction site's current energy continuing, with people (construction workers now, dancers/performers/visitors in the future) engaged in their activities, producing noise, and crossing over between disciplines. She hopes for a sense of continuation and respectful interaction, where the "theater of running a museum" is also part of the atmosphere. • 00:52:51 In 20 years, An hopes the museum will be "free for all," much like museums in the UK, where it's part of daily life and accessible at any time. She envisions art and culture occupying the entire building, challenging conventional definitions of art and cultural exchange, where everyone in Brussels contributes, redefining what a public building can be.
Nikolaus Hirsch's Role & Kanal Architecture's Mission ◦ Nikolaus Hirsch is the artistic director of Kanal Architecture, previously CIVA. (0:00) ◦ He defines architecture as "thinking about the world through buildings" and is fascinated by the broad spectrum of architectural practice. (2:11, 0:46) ◦ Kanal Architecture is an autonomous institution focused on an interdisciplinary approach, using debates and exhibitions to reflect on Brussels' urban, social, and environmental challenges. (12:19, 17:11) • Kanal Building's Context & Public Role ◦ The Kanal building is a large, controversial project aiming to become a space for public debate on city challenges, housing, and the environment. (6:33, 7:03) ◦ A key question is how Brussels' citizens and visitors will appropriate this monumental public space. (8:42, 37:11) • Kanal Architecture's Physical Spaces ◦ The institution offers three exhibition spaces, a large archive of drawings and models, a library, a research center, and a "salon" for informal work and reading. (16:19, 17:11) ◦ Knowledge production and research are central to its approach. (17:11) • The "Garage Citroën" Book ◦ A commissioned book details the building's history as the Citroën Garage, including its architectural design, social history, and transformation into a museum. (18:44, 19:15) ◦ It addresses the transition from industrial to post-industrial use, urban change, demolition, and the "right of the city." (19:41, 21:34, 22:34, 24:25) • The Fire Incident (July 2026) ◦ A fire occurred on the roof of one "Emergence" volume, impacting Kanal Architecture's section due to damage to the climatic system. (27:32, 28:02, 28:37) ◦ No casualties were reported. (28:49) ◦ It led to a change in the inaugural exhibition concept to be "lighter" and "unfinished," named "Right to the City, Right to the Future," with a new direct, open access to the public space. (29:16, 30:00, 31:01) • Personal Reflections ◦ Favorite View: The end of the ramp near the showroom, offering a vast, urban-scale perspective through the building's entire length. (36:40) ◦ Favorite Sound: Minimalistic frequencies by sound artists like Carsten Nicolai. (41:59) ◦ Most Remarkable Memory: His first visit during the "Kanal brut" exhibition, impressed by the vast horizontal platforms. (42:54)
• Présentation personnelle et contexte à Molenbeek (00:00:01) ◦ M’Rabet Bachir, 60 ans, est arrivé à Molenbeek en 1967 à l'âge d'un an et demi. ◦ Son père est venu travailler un an auparavant, puis a fait venir sa mère et lui. ◦ Il a grandi dans le "Molenbeek historique", où le canal représentait à la fois l'horizon et la limite psychologique avec le reste de Bruxelles. ◦ Le viaduc de l'époque renforçait cette frontière. ◦ Il décrit le canal comme un terrain de jeu durant son enfance, où il a même construit son premier vélo avec de la ferraille trouvée le long du canal. ◦ Il travaille à Molenbeek comme éducateur depuis 40 ans et y a connu le bâtiment Citroën depuis toujours. • Migration du père et emploi chez Citroën (00:03:47) ◦ Son père est arrivé en 1966, après les accords bilatéraux belgo-marocains pour la main-d'œuvre. ◦ Contrairement à la majorité venue pour les mines ou la construction, son père était tisserand et a travaillé dans des usines de textile le long du canal, du côté d'Anderlecht. ◦ Enfant, il n'a pas souvenir d'avoir vu beaucoup de travailleurs immigrés à l'usine Citroën, bien qu'il y en ait eu davantage vers la fin de son activité. ◦ Il n'était pas au courant de la politique d'engagement de Citroën avec une vision coloniale/blanche, comme mentionné par l'interlocutrice. • Histoire et multiculturalisme de Molenbeek (00:08:07) ◦ Molenbeek, en particulier le "vieux Molenbeek" le long du canal, est un quartier de transition migratoire, ayant accueilli des Flamands, des Wallons, puis des Italiens, Espagnols, Marocains, Turcs, etc. ◦ Le canal a été fondamental dans la construction et la physionomie du quartier, avec des entreprises comme la Fonderie de renommée mondiale. ◦ C'est un quartier ouvrier historiquement multiculturel, caractérisé par un "turnover social" où les familles déménagent une fois leur situation améliorée. ◦ Lui-même a déménagé fin des années 90 / début 2000 pour des raisons professionnelles (besoin de recul en tant que travailleur social dans le quartier), mais reste très attaché à Molenbeek. • Parcours personnel : de l'architecture au travail social (00:11:50) ◦ Son père le poussait à faire de "belles études" pour qu'il ait une meilleure vie. ◦ Il s'est d'abord orienté vers l'architecture par défaut mais aussi par intérêt. ◦ Une professeure de français, observant son engagement bénévole et militant, lui a suggéré le travail social ou éducateur, ce qui fut une révélation. ◦ Son père était initialement mécontent de ce changement d'orientation, mais a reconnu plus tard le sens de son travail. ◦ Il a un "problème de loyauté" envers son père par rapport à cette obligation de réussite. • Molenbeek aujourd'hui : image médiatique et défis sociétaux (00:14:28) ◦ Il décrit une chronologie du regard sur les immigrés à Molenbeek : ▪ Provisoire (jusqu'aux années 90) : Les parents venaient pour travailler temporairement, l'idée de retourner au Maroc effrayait les enfants nés ou ayant grandi en Belgique. Les cartes d'identité de 5 ans renforçaient cette perception provisoire. ▪ Naturalisation et militantisme (début des années 90) : Possibilité de naturalisation. Sa génération ne voulait plus accepter les injustices et le racisme. ▪ Racisme visible et émeutes (années 80-90) : Chômage, tags racistes, figures politiques controversées (Nols). Sentiment d'être indésirable, de "manger le pain des Belges". Premières émeutes à la suite d'incidents. Harcèlement policier. ▪ Post-11 septembre 2001 : Les musulmans sont perçus comme des terroristes potentiels. Nécessité de se justifier, confusion entre confession et actes terroristes. ▪ Départs en Syrie et attentats de Paris/Bruxelles (2014-2016) : Renforcement de l'image négative de Molenbeek à l'international. Presse internationale envahissante, détestation des médias dans le quartier. Même sa famille au Maroc a entendu parler de Molenbeek par les médias. ◦ Il explique que malgré cette réputation, les habitants mènent une vie normale et ne veulent pas hériter en permanence de ce fardeau. ◦ Les jeunes du quartier expriment de la peur ou un désir de quitter Molenbeek pour ne pas être freinés socialement. D'autres appellent à la résistance. ◦ La discussion sur la non-aboutissement de Molenbeek 2030 capitale européenne de la culture est mentionnée comme une opportunité manquée. • Gentrification et interactions sociales (00:29:53) ◦ La gentrification est un processus insidieux sur le long terme. ◦ Il l'a vue commencer avec la spéculation immobilière et l'installation de grands bureaux (Communauté Française - FWB, Credit Bank) dans les années 90, rasant de belles bâtisses ou ne conservant que les façades (façadisme bruxellois). ◦ Des entrepreneurs locaux ont tenté de créer des commerces pour les employés de ces bureaux, mais ces derniers utilisaient les restaurations internes, menant à la faillite des commerces locaux. ◦ Plus tard, des jeunes couples (souvent flamands) s'installent dans des lofts le long du canal. Les tentatives des travailleurs sociaux de les inclure dans la vie de quartier (maison de jeunes) ont échoué. ◦ Ces nouveaux habitants se tournent culturellement vers le centre-ville (la Bourse) et ne participent pas à l'économie locale de Molenbeek. ◦ Il constate une absence d'interaction culturelle : les communautés vivent côte à côte mais pas ensemble, créant des "petits mondes" séparés, même entre communautés immigrées. ◦ Il mentionne aussi le projet de la tour d'Oxide sur la Place Sainctelette qui a été annulé après 5 ans de lutte locale. • Le canal comme frontière et l'identité des jeunes (00:38:41) ◦ Le canal continue d'incarner une frontière psychologique et géographique, marquant les esprits des habitants. ◦ Le viaduc du boulevard Léopold II (aujourd'hui tunnel) créait également une scission entre les "clans" de Molenbeek (cœur de Molenbeek vs. quartier maritime). ◦ Enfant, traverser le canal était "partir à l'aventure". Ce sentiment persiste. ◦ La notion de repère géographique est forte : le quartier est un "nid", une "bulle sécurisante" au-delà de laquelle c'est "un autre monde". ◦ L'identité des jeunes est fortement liée au quartier où ils ont grandi (le code postal 1080), avant même d'être Bruxellois ou lié à leurs origines. ◦ Les déplacements à pied dans le passé rendaient ces frontières plus tangibles que pour la jeune génération qui utilise les transports en commun. La conversation se termine sur le souhait de fixer un autre rendez-vous pour aborder des sujets futurs, notamment le musée de la migration.
• Perception du musée Kanal par les habitants locaux (00:00:00) ◦ Avant le projet de musée, le site était clairement perçu comme le garage Citroën, moderne et chic. ◦ Actuellement, la perception du musée est "très abstraite" et "pas claire" pour la population environnante, notamment pour les habitants de la partie molenbeekoise. ◦ Beaucoup ne connaissent pas les tenants et aboutissants du projet et ne l'associent pas à l'art moderne. ◦ Il y a un sentiment que le musée est "la cerise sur le gâteau de la gentrification", destiné à un nouveau public plutôt qu'aux habitants de longue date. ◦ Manque de communication directe avec les habitants est souligné. • Description des fonctionnalités "espace public" du musée Kanal et perception (00:01:33) ◦ Le musée est censé être un espace public traversé par des "rues" internes avec une boulangerie, des ateliers et des espaces de promenade/détente. ◦ Cependant, ces détails ne sont pas connus de Bachir ni du public qu'il côtoie, ce qui confirme un manque d'information locale. • Lien entre le musée Kanal et les opportunités locales (00:03:50) ◦ La possibilité que le musée crée des opportunités d'emploi pour les jeunes et étudiants locaux n'est pas connue et devrait être communiquée "très vite". ◦ Bachir suggère que des structures locales comme le Foyer ASBL (Musée de la Migration) pourraient servir de relais pour communiquer avec la population et potentiellement pour les offres d'emploi. • Historique et isolement du site (Citroën vs. Kanal) (00:05:03) ◦ Le garage Citroën était déjà perçu comme une "petite île", et le musée Kanal semble suivre cette voie. ◦ À l'époque de Citroën, la question de l'emploi local ne se posait pas de la même manière pour les migrants, car ils envisageaient un retour au pays et le marché du travail était différent. • Impact des passerelles sur le canal (00:06:43) ◦ Les passerelles sont vues positivement par les habitants car elles facilitent le passage et la circulation. ◦ il ne pense pas que les habitants aient analysé le "pourquoi" de ces passerelles au-delà de leur aspect pratique, les considérant nécessaires avec l'arrivée de nouveaux habitants. • Visibilité et relation entre le musée Kanal et le musée de la Migration (00:08:22) ◦ Le musée de la Migration n'est pas directement visible depuis le musée Kanal, et vice-versa sans s'approcher du canal. ◦ L'idée de créer des ponts (physiques et culturels) est jugée positive, mais l'interaction du musée Kanal avec son environnement immédiat reste incertaine pour le moment. • Création et fonctionnement du musée de la Migration (Foyer ASBL) (00:11:38) ◦ Le projet est né d'une urgence en 2014, suite à la difficulté de trouver des archives sur les migrations marocaine, turque et italienne pour des anniversaires. ◦ L'objectif était de collecter des "archives humaines" (témoignages de migrants) avant que cette génération ne disparaisse. ◦ Le musée a été inauguré en 2019, avec l'aide de professionnels du musée Red Star Line à Anvers pour la conception. Il connaît une bonne fréquentation, notamment d'élèves. • Méthodologie de collecte et défis des témoignages (00:16:00) ◦ La collecte s'est faite majoritairement par des enregistrements sonores (podcasts), certains ne voulant pas être filmés. ◦ Les personnes interrogées étaient souvent surprises ou se sentaient illégitimes, pensant n'avoir "rien de spécial à dire". ◦ Un questionnaire structuré a été développé pour guider les interviews et s'assurer de couvrir les points essentiels. ◦ Les jeunes du groupe "Atelier M" ont également été encouragés à interviewer leurs parents, suscitant des moments émouvants. • Financement et personnel du musée de la Migration (00:16:25) ◦ Le musée ne bénéficie pas de subsides réguliers, mais de mécènes ponctuels, d'une reconnaissance européenne et de l'aide de l'université de Louvain et d'Oxford (via Johan Lehmann). ◦ Il fonctionne avec trois personnes salariées et des bénévoles/personnes ressources. • Portée des collections du musée de la Migration (00:18:19) ◦ Le musée couvre "toutes les migrations", avec une focalisation sur Bruxelles mais une perspective plus large (ex: drame du Bois-du-Cazier). ◦ Il aborde les migrations d'après la Seconde Guerre mondiale, incluant Flamands, Marolois, Italiens, Espagnols, Grecs, Africains (Congolais), Turcs, Marocains, et suit l'actualité (ex: Ukrainiens). ◦ Les statistiques sont collectées dans les administrations communales et régionales, principalement sur Bruxelles. • Le rôle de Johan Lehmann (00:22:10) ◦ Johan Lehmann (président du Foyer, ancien anthropologue et professeur éminent) a joué un rôle considérable dans la structuration des archives et la mise sur pied du musée. ◦ Il a aussi travaillé pour le Commissariat Royal à l'Immigration (devenu ensuite le Centre d'Égalité des Chances, puis Unia). • Identité et perception de l'Europe (00:28:55) ◦ La question de l'identité est "permanente" et "pas réglée" pour les jeunes nés en Belgique, qui peinent parfois à se sentir pleinement belges. ◦ Le musée vise à légitimer l'histoire des migrants et à l'intégrer dans les récits officiels (manuels scolaires) pour que les jeunes puissent s'apaiser et se sentir chez eux. ◦ Pour les jeunes, l'identité est d'abord liée au quartier ("chez moi"), puis à Molenbeek, puis à Bruxelles. Être "belge" est déjà complexe, et "européen" est encore plus large. ◦ Le SPK_1 partage son expérience personnelle d'une identité "recollée" après sa naturalisation belge dans les années 90, face aux doutes de son père sur le retour au pays pendant les crises des années 80. • Vœux pour Molenbeek et le musée Kanal (00:34:56) ◦ Pour le musée Kanal : Qu'il "fasse réellement sentir que c'est ouvert à tous", en communiquant efficacement avec toutes les populations, éventuellement via des structures existantes. Éviter l'autarcie en créant des liens avec l'extérieur et en adaptant l'offre (visites, tarifs) aux réalités locales. Réaliser une étude sociologique des habitants. ◦ Pour Molenbeek : Que la commune se redresse financièrement pour soutenir le secteur socioculturel. Que l'interaction entre la commune et le canal soit fructueuse et dynamique. ◦ Vœu général : Favoriser l'interculturel plutôt que le multiculturel, en créant des ponts non seulement physiques, mais aussi culturels, pour le bien-être humain.
Présentation de Younes Baba-Ali : Artiste né au Maroc, grandi en France et basé à Bruxelles depuis 2011, connu pour ses projets sonores liés à l'espace public et aux communautés. Il se considère comme un artiste contextuel, très réactif aux situations. Invitation à Kanal Brut (00:00:29) : Il a été invité en 2018 pour l'ouverture du projet Kanal Brut. Lors de la visite du bâtiment (l'ancien garage Citroën), un lieu qu'il connaissait bien, il a été particulièrement interpellé par le vestiaire. Le projet du "Vestiaire" (00:02:13) : Il a eu un coup de cœur pour le vestiaire du garage, qui semblait avoir été abandonné du jour au lendemain, avec des objets personnels et des noms de diverses origines (turcs, arabes, flamands, espagnols, italiens) encore présents sur les casiers. Il a voulu rendre hommage à ces ouvriers et à la population bruxelloise éclectique. Conception de l'œuvre "Le Vestiaire" (00:04:04) : Le casier est devenu son élément principal. Il a créé une installation mécatronique avec un système de vérins robotisés qui ouvre et ferme les portes des casiers de manière aléatoire, créant une "présence fantasmagorique" et une "symphonie bruitiste". Défis et Négociations Artistiques (00:06:05) : Younes décrit cette expérience comme une des plus belles. L'œuvre a soulevé des questions sur l'acquisition d'un objet déjà existant dans le lieu. Il a négocié pendant un an avec l'équipe curatoriale, les architectes et le comité d'acquisition pour préserver le vestiaire tel quel, en faisant le seul lieu non rénové du bâtiment. Interaction avec le public et sécurité (00:12:27) : Les visiteurs peuvent circuler entre les casiers. Les mouvements des portes sont imprévisibles, avec des grincements et des claquements, créant une chorégraphie sonore. Des questions de sécurité se posent en raison de la puissance des claquements, mais aucun dégât n'a été signalé pendant l'exposition initiale. La collection de Kanal et les artistes bruxellois (00:16:45) : Younes a deux œuvres dans la collection de Kanal. Il pense que les premières acquisitions avaient un lien avec Bruxelles, ce qui est cohérent étant donné la diversité artistique de la ville. Il soutient l'idée de privilégier la scène locale tout en reconnaissant l'importance d'une collection internationale. Le projet "Sirens" (00:21:03) : Un projet né pour Bruxelles Universelle, développé avec Kanal comme projet hors les murs. Il s'agit d'une commission sur l'autorité et le pouvoir du son dans l'espace public, impliquant des ateliers, des vidéos et des émissions radiophoniques avec des associations locales. Le projet "Cabinet des Confidences Populaires" à Lubumbashi (00:24:55) : Réalisé pour la Biennale de Lubumbashi en 2019. C'est une installation performative où il a collecté les messages des populations locales pour les transmettre aux expatriés. Il s'agit d'un "cabinet" ambulant qui collecte des confidences et les retransmet sous forme de messages poétiques écrits dans les langues des expatriés. L'œuvre finale inclut la sculpture, les messages écrits et une vidéo de l'action. L'importance du son dans "Le Vestiaire" (00:34:05) : Le son des casiers était une matière sonore évidente. L'installation crée une spatialisation sonore par le mouvement des portes, alternant des grincements subtils avec des claquements violents et imprévisibles, comme une discussion entre les objets, qui témoignent de leur passé.
Introduction d'Yves Goldstein et du projet Kanal [00:00:00] - [00:00:31] : Yves Goldstein présente son parcours professionnel et son rôle de directeur général de la fondation Canal. Genèse et vision du projet Canal [00:01:11] - [00:04:58] : Le projet est né du paradoxe que Bruxelles, ville cosmopolite et centre d'art contemporain dynamique, manquait d'un musée d'art moderne et contemporain. L'objectif est de créer une "ville dans la ville" pour tous, utilisant l'art comme levier de cohésion sociale et de "vivre-ensemble", renforcé par le contexte des attentats de Bruxelles. Politique d'inclusion et d'emploi local [00:08:05] - [00:10:30] : Le musée prévoit de créer environ 100 emplois dans l'HORECA et d'autres secteurs, en privilégiant le recrutement local via des associations et missions pour l'emploi, dans une démarche de "circuit court professionnel". Place des artistes bruxellois et collection d'art [00:11:03] - [00:18:20] : Le partenariat avec le Centre Pompidou vise à la reconnaissance internationale tout en mettant en lumière la scène artistique bruxelloise. Kanal ouvrira avec neuf expositions produites localement et a constitué la première collection publique d'art contemporain à Bruxelles, axée sur des œuvres du XXIe siècle d'artistes liés à la ville ou à la Belgique. Impact urbanistique et social sur le quartier [00:18:47] - [00:25:53] : Le projet rêve d'améliorer les espaces publics et de lutter contre la ghettoïsation, promouvant la mixité socio-économique et culturelle. L'interlocuteur souligne l'importance d'éviter la gentrification et d'imposer des conditions aux promoteurs immobiliers. Choix de l'implantation le long du canal [00:26:03] - [00:31:16] : Le canal, zone historiquement populaire et diverse, est perçu comme un cœur de la diversité bruxelloise et un levier de développement territorial pour transformer cette "frontière physique" en une "valeur ajoutée" pour la ville, s'inscrivant dans un "Plan Canal" plus large. Valorisation du bâtiment de l'ancien garage Citroën [00:31:18] - [00:35:52] : L'ampleur du bâtiment de 40 000 m² a permis d'imaginer un musée différent. La transformation vise à préserver l'héritage architectural industriel et moderniste, ainsi que l'âme du passé ouvrier de Bruxelles, en intégrant des éléments historiques et en accueillant la Fondation Canal Architecture. Impact personnel du projet sur Yves Goldstein [00:38:28] - [00:44:30] : Le projet représente la poursuite de ses convictions militantes pour Bruxelles et la société. Il a pris conscience de l'efficacité de l'action à une échelle plus micro, même si le musée est une "grosse machine" qui, il en est certain, changera la vie de nombreuses personnes. Projet futur : l'ouverture d'une "livrairie" [00:44:31] - [00:47:09] : L'interlocuteur souhaite ouvrir une "livrairie" (librairie-lieu de vie) consacrée à la littérature de fiction d'éditions indépendantes, comme un acte de résistance face au monde des écrans et un lieu de rencontre et de partage autour des livres.
L'interview, enregistrée le 18 juin 2026, est la deuxième partie d'une discussion avec Yves Goldstein de la Fondation Kanal. Elle se concentre sur la vision, la transformation et l'avenir du futur musée Kanal à Bruxelles. Impact sur le quartier et intégration sociale de Canal (00:00:23) Le projet Canal vise à être un facteur d'accélération et d'approfondissement de la mutation du quartier, en s'assurant que le musée soit un lieu mixte, accessible et appropriable par tous les Bruxellois, au-delà de leur origine socio-économique ou culturelle. Imagination du futur musée et architecture (00:02:53) Le musée aura quatre entrées/sorties cardinales. L'architecture a réussi à transformer l'ancien garage en musée tout en conservant une familiarité, donnant l'impression de revenir "à la maison" pour ceux qui ont connu "Canal Brut", malgré l'ajout de nouveaux bâtiments internes. Préservation du patrimoine du bâtiment (00:05:50) Une grande attention a été portée à la conservation de l'héritage industriel du bâtiment (non classé), en gardant sa morphologie, des machines d'époque, les vestiaires des ouvriers et les châssis de 1935. Positionnement sur le classement du bâtiment (00:09:10) Yves Goldstein s'oppose à un classement formel pour maintenir l'agilité du bâtiment et de sa programmation, tout en garantissant sa pérennité par d'autres moyens. Souvenirs marquants du chantier (00:10:11) Les moments marquants incluent la redécouverte des grands espaces vides, la première phase de destruction, l'arrivée des grues et la transition actuelle où le chantier, comptant près de 400 ouvriers, laisse place au musée prenant forme, avec l'installation des cimaises pour les expositions. Points de vue et espaces préférés dans le musée (00:13:02) Il souligne la boulangerie centrale comme symbole du musée intégré au quotidien, la nef de 200 mètres de long pour ses perspectives, et le "Hall 5" (ou "la frite") pour sa lumière naturelle et son potentiel d'appropriation. Scénario d'une journée type au musée (00:16:33) Le rêve est un lieu de vie où se mêlent l'odeur du pain frais, des groupes scolaires en ateliers, des étudiants en cours, des jeunes répétant la danse ou la musique, des visiteurs à la bibliothèque et des terrasses animées. Message au visiteur international (00:20:22) Kanal mettra en lumière le dynamisme artistique contemporain de Bruxelles, de la Belgique et de l'Europe, se positionnant comme un grand musée du XXIe siècle, un "laboratoire de l'Europe" et un "point d'entrée" dans la ville. Vision du musée dans 20 ans (00:22:56) Le souhait est que Kanal continue d'être un "levier du vivre-ensemble" et prouve sa pertinence pour la pérennité de la ville de Bruxelles. Défis de l'expérimentation et comparaison à Pompidou (00:24:46) Le défi est de préserver l'esprit expérimental du lieu et éviter la "routine" de l'institutionnalisation. Contrairement à Pompidou, Kanal ouvrira avec quatre entrées libres et sans contrôle de sécurité, et vise à combiner les rôles du Centre Pompidou, du Palais de Tokyo et du 104.
L'interview met en lumière le rôle essentiel des visiteurs de détenus dans le système carcéral belge, tout en critiquant profondément ce système pour son inefficacité, son caractère punitif et sa violence intrinsèque. François de Bormann, avec 10 ans d'expérience, partage ses observations, ses défis et sa vision pour une approche plus humaine et réparatrice, qu'il nomme le "ravaudage". - Présentation du rôle de visiteur de détenu (00:00:36) : François de Bormann est visiteur de détenus depuis dix ans, une action coordonnée par l'ASBL Rhizome, toujours à la demande des détenus. - Motivation et procédure pour devenir visiteur (00:01:41) : Son parcours d'ingénieur est très différent, mais il a été attiré par l'écoute des autres et la situation des prisons. La procédure implique une interview par Rizome, l'approbation du Ministère de la Justice, puis un entretien avec un directeur de prison. - Déroulement des visites et environnement carcéral (00:08:00) : Les détenus font la demande. L'entrée dans la prison est un processus complexe et long. Les parloirs varient (petits et exigus, grands et bruyants, ou plus confortables selon les prisons). - Langue et communication (00:15:25) : La langue est un défi majeur. François de Bormann parle plusieurs langues, ce qui est très utile, et souligne les problèmes de procédure judiciaire liés aux barrières linguistiques. - Rôle du visiteur : écouter sans enjeu (00:19:07) : Le visiteur n'est ni avocat, ni psychologue, ni aumônier, mais offre un espace de parole libre et confidentielle, essentiel pour l'« liberté intérieure » des détenus. - Thèmes abordés et cas marquants (00:21:36) : Les discussions portent sur la vie en prison, le passé, la famille (source de culpabilité), et les difficultés personnelles ayant conduit à l'incarcération. Il évoque des histoires "très perturbantes" de personnes entraînées dans des mécanismes qu'elles ne maîtrisent pas. - Défis et critiques du système carcéral (00:35:35) : Le domaine médical est "catastrophique" (manque de soins, paracétamol pour tout). Le système pénal est critiqué pour l'« abandon » des personnes et l'inefficacité de la punition. - L'idée du "ravaudage" pour une justice restaurative (00:50:41) : Plutôt que la "réparation" ou la "restauration", il propose le "ravaudage" pour « retisser » les liens brisés (avec soi-même, les autres, la réalité). - La nécessité d'un musée des enfermements (00:57:19) : Il est indispensable de montrer ce qu'est une prison et d'offrir un lieu de rencontre pour tous les acteurs (détenus, familles, victimes, public) afin de repenser le système. - Évolution de sa vision (00:59:52) : Après dix ans, il a une vision plus claire de l'échec du système, malgré la qualité de nombreux intervenants. - Impact des visites sur les détenus et après la sortie (00:39:45) : Les sourires et remerciements des détenus témoignent de l'impact positif. Les sorties de prison sont souvent compliquées (transferts, expulsions, bracelets électroniques). - Difficultés des familles (01:13:50) : Les visites des familles sont coûteuses en temps et en argent, avec des conditions d'accueil difficiles et un manque d'installations pour les enfants. - Attente en prison (01:17:02) : L'attente est omniprésente en prison, due à l'organisation des anciennes prisons ou aux incidents dans les nouvelles.
Catherine Dohmen, architecte avec près de 20 ans d'expérience, présente son parcours et son engagement depuis trois ans à la Fondation Kanal. Ayant pratiqué l'architecture indépendante et travaillé 12 ans au bureau Lescaux, elle connaît bien le quartier de Molenbeek où elle réside également depuis cinq ans. Attirée par l'envergure du projet et son emplacement emblématique, elle a mis sa carrière d'indépendante en pause pour rejoindre la Fondation. [00:00:01] Son rôle à la Fondation Kanal est celui de la maîtrise d'ouvrage, une fonction qu'elle n'avait pas exercée auparavant mais qu'elle considère essentielle à la réussite des projets architecturaux. Bien qu'elle ne fasse pas directement de propositions architecturales, elle joue un rôle clé dans la coordination et l'élaboration de certains espaces. Elle reconnaît que la conception directe lui manque un peu, mais elle reste associée à son ancien bureau et participe à des débats internes. La Fondation a fait le choix de travailler avec plusieurs équipes d'architectes pour enrichir le projet, permettant à des structures plus petites de participer. Catherine supervise spécifiquement trois de ces équipes, assurant la cohérence de leur conception avec la vision globale. [00:01:17] Elle est arrivée après le début du chantier, au moment de la fin du démantèlement et du début du "Grosse Œuvre", et a pris en charge le suivi des projets secondaires, un rôle qui dépasse la simple maîtrise d'ouvrage par sa dimension de coordination et d'attention à la conception. Ce processus, bien que complexe, est très enrichissant et bénéficie du respect mutuel entre les différentes équipes d'architectes. Catherine détaille les équipes d'architectes impliquées.[00:05:06] La Fondation Kanal gère l'intégralité du projet, de la conception initiale (en collaboration avec Pompidou pour la programmation) à la gestion future du musée, en passant par le développement et la création d'un nouveau pôle culturel. [00:07:34] Cette approche globale, bien que très exigeante, permet d'assurer une vision cohérente. Le calendrier a été impacté par des événements externes tels que la pandémie de COVID-19 et la guerre en Ukraine, entraînant des hausses de prix, mais la volonté d'ouvrir rapidement reste forte. La période actuelle est particulièrement intense pour l'équipe du bâtiment avec l'accélération des parachèvements, et également pour les équipes curatoriales et de communication en vue de l'ouverture. Les grands objectifs du musée sont multiples. [00:10:07] Premièrement, ouvrir le premier musée d'art contemporain à Bruxelles, un enjeu culturel majeur. Deuxièmement, redonner vie à ce bâtiment emblématique de la ville, l'ancien garage Citroën, en le transformant en un lieu vibrant. Troisièmement, rendre ce lieu accessible à tous en l'ancrant profondément dans son quartier. L'ambition est de créer un espace public accueillant où chacun se sent libre d'entrer et d'appréhender l'art de différentes manières, au-delà de la simple visite d'expositions. Catherine insiste sur la nécessité de réussir cet ancrage local, en tirant les leçons d'expériences passées comme Tour & Taxis, où l'intégration avec le quartier n'a pas été pleinement réussie et où le public local ne se sent pas toujours à l'aise. Elle souhaite que le musée devienne un lieu où l'on se sent bien, où l'on peut s'asseoir et profiter, et non seulement consommer. Catherine partage son amour pour les lieux qu'elle découvre au quotidien sur le chantier. Son endroit préféré est la façade ouest, au premier étage (le "Hall 2"), côté Willowbrook. [00:15:04] Elle admire la restauration réussie des structures anciennes avec un verre fin et performant qui isole du bruit du trafic tout en laissant passer une lumière magnifique. Elle s'imagine assise sur un long banc de 14 mètres, contemplant le parc, les arbres, les tours de logements du quartier Nord, et le paysage urbain dans une atmosphère paisible. Elle évoque également l'importance future du parc environnant, qui sera plus accessible et connecté au parc Maximilien, ainsi que la réouverture de la Senne pour les piétons, créant des abords plus agréables pour le musée. Il est difficile pour Catherine de choisir un seul souvenir marquant, tant les étapes du chantier ont été impressionnantes, de la découverte des volumes à l'accélération actuelle des parachèvements. Elle mentionne le rooftop comme un lieu magique, conçu comme un pont de bateau rappelant la forme de péniche du showroom Citroën, offrant une vue panoramique à 360 degrés sur Bruxelles (du Palais de Justice à l'Atomium). [00:22:00] Un souvenir récent particulièrement gratifiant est la réception des photos des modules du futur bar de la Brasserie. Ces pièces, réalisées à la main par un artisan carrossier local, symbolisent le lien du projet avec les savoir-faire du quartier et l'accomplissement des études et recherches menées par les architectes. Catherine adresse un message simple aux futurs visiteurs : "Venez profiter de ces espaces". Elle insiste sur la grande capacité d'accueil du musée et ses nombreux recoins accessibles gratuitement, sans ticket, qui offrent des vues uniques sur la ville et l'intérieur du bâtiment. [00:26:00] Imaginant l'ambiance sonore du musée en pleine activité, elle décrit un mélange de langues, de rires d'enfants, l'odeur du pain frais de la boulangerie (qui cuira sur place), des conversations de café, des bruits de chariots logistiques (car il n'y a pas de couloirs cachés, tout se passe dans les espaces), et des performances lointaines. Un travail important a été réalisé avec des acousticiens pour gérer le son, notamment via des rideaux acoustiques épais et des blocs en terre cuite absorbants, afin de créer une atmosphère agréable où l'on entend tout sans que cela soit désagréable. [00:28:24] Certains espaces, comme le Hall 1, sont spécifiquement aménagés avec des systèmes de rideaux pour permettre des performances tout en contrôlant la propagation du son et en créant des "cocons" d'intimité dans l'espace public. Catherine espère que le musée deviendra un lieu incontournable pour Bruxelles, offrant une activité culturelle riche et accessible à tous, y compris aux familles. [00:34:44] Elle souhaite que l'aspect "zinneke" (hybride et cosmopolite) de Bruxelles soit intégré, notamment via des espaces "underground" pour des concerts ou des discussions plus accessibles, permettant différentes portes d'entrée vers l'art contemporain. Un groupe dédié à l'accessibilité travaille sur toutes les dimensions (physique et artistique). Des aménagements architecturaux pratiques sont prévus : chaises pliables à disposition, fontaines d'eau partout (pour éviter la consommation obligatoire), pique-nique autorisé, et accès gratuit au rooftop avec des transats. Le musée proposera différentes options de restauration pour s'adapter à tous les budgets (boulangerie, brasserie, restaurant gastronomique), offrant ainsi la possibilité de ne pas consommer si désiré.
Guy stelt zichzelf voor als iemand die oorspronkelijk uit Dendermonde komt, maar via zijn studies in Brussel terechtkwam en er uiteindelijk bleef wonen. Als locatie voor het interview kiest hij bewust de Sint-Niklaaskerk aan het Fontainasplein, een plek die voor hem verbonden is met een belangrijke herinnering uit de jaren 1980. Hier vond de begrafenis plaats van een goede vriend en werkgever die overleed aan aids. Wat hem vooral bijbleef was het contrast tussen de stilte en ingetogenheid van de kerk en het drukke stadsleven dat buiten onmiddellijk verderging. Dat moment deed hem beseffen hoe snel het leven doorgaat, ook na een ingrijpend verlies. Vanuit die herinnering vertelt hij over het Brussel van de jaren 1980, een stad die volgens hem veel donkerder, ruwer en armer was dan vandaag. De omgeving rond het Fontainasplein bestond toen uit kleine cafés, dansgelegenheden, sauna’s en ontmoetingsplaatsen voor homoseksuele mannen. Voor Guy, die uit een meer traditionele omgeving kwam, vormde deze buurt een eerste kennismaking met een zichtbare queer gemeenschap. Hoewel homoseksualiteit toen nog sterk verborgen bleef en vaak gepaard ging met angst en vooroordelen, ervoer hij Brussel als een plek waar meer vrijheid mogelijk was dan elders. Hij beschrijft hoe hij als jonge man zijn weg zocht in deze wereld, nieuwe mensen leerde kennen en een gevoel van verbondenheid vond binnen een relatief kleine gemeenschap. Tegelijk spreekt hij openhartig over de onzekerheden van die periode, over discriminatie, geweld en de spanning tussen zichtbaarheid en anonimiteit. Persoonlijke ervaringen, zoals een moeilijke eerste liefdesrelatie en spanningen binnen zijn familie over zijn geaardheid, maken duidelijk hoe sterk zijn identiteitsvorming verbonden was met de stad en deze buurt.
In dit deel reflecteert Guy op de veranderingen die hij in de buurt en de samenleving heeft zien plaatsvinden. Hij beschrijft hoe de wijk rond Fontainasplein evolueerde van een verloederde en sociaal kwetsbare buurt naar een aantrekkelijkere en meer open omgeving. Tegelijk merkt hij op dat sociale problemen zoals armoede en kwetsbaarheid niet verdwenen zijn, maar vaak minder zichtbaar werden. Een belangrijk thema is de evolutie van de LGBTQ+-gemeenschap. Waar homoseksualiteit vroeger grotendeels verborgen bleef, ziet hij vandaag veel meer openheid en maatschappelijke aanvaarding. Hij benadrukt echter dat de angst om afgewezen te worden nooit volledig verdwijnt. Ook de aidsepidemie komt uitgebreid aan bod. Guy verloor verschillende vrienden en kennissen aan de ziekte en herinnert zich hoe zwaar de stigma’s destijds waren. Hij spreekt met waardering over mensen in de buurt, waaronder artsen en geestelijken, die zich sociaal engageerden voor kwetsbare groepen en aidspatiënten. Daarnaast vertelt hij over zijn relatie tot geloof en spiritualiteit. Hoewel hij zichzelf niet meer als praktiserend gelovige beschouwt, blijft de kerk voor hem een plaats van rust en bezinning. Hij reflecteert over leven, dood en zingeving, en geeft aan dat schoonheid en troost vaak te vinden zijn in kleine dingen: een bloem op een kerkhof, een stil moment in een kerk of een onverwacht uitzicht in de stad. Wanneer hij terugblikt op de veranderingen in de buurt, betreurt hij vooral het verdwijnen van de kleinschalige cafés en ontmoetingsplaatsen waar mensen elkaar echt kenden. Volgens hem is het sociale leven vandaag vaak vluchtiger geworden. Tegelijk benadrukt hij dat verandering onvermijdelijk is en dat het belangrijk is om niet vast te blijven hangen in nostalgie, maar open te staan voor nieuwe ontwikkelingen.
In het laatste deel verschuift het gesprek naar bredere levenslessen en persoonlijke reflecties. Guy vertelt dat respect voor anderen een van de belangrijkste waarden is die hij uit zijn leven in Brussel heeft meegenomen. Volgens hem draagt iedereen zijn eigen geschiedenis en redenen met zich mee, waardoor het belangrijk is om niet te snel te oordelen over anderen. Hij spreekt ook over maatschappelijke veranderingen, opvoeding en samenleven in een diverse stad. Daarbij verwijst hij naar zijn eigen ervaringen binnen de homo-emancipatiebeweging en herinnert hij zich hoe homoseksuelen tijdens de eerste manifestaties nog geconfronteerd werden met openlijke vijandigheid. Hoewel er veel vooruitgang is geboekt, blijft wederzijds respect volgens hem essentieel. Een terugkerend thema is zijn voortdurende zoektocht naar zichzelf. Hij vertelt over de vele opleidingen, studies en creatieve trajecten die hij volgde, van boekhouding en toerisme tot theater- en dansopleidingen. Voor hem waren deze ervaringen manieren om zichzelf beter te leren kennen. Brussel bood daarbij telkens opnieuw mogelijkheden om te groeien, nieuwe mensen te ontmoeten en andere perspectieven te ontdekken. Tot slot uit hij kritiek op het jachtige karakter van de hedendaagse samenleving. Volgens hem zijn veel mensen voortdurend bezig, afgeleid door technologie en sociale verwachtingen, waardoor ze te weinig stilstaan bij zichzelf en hun omgeving. Hij pleit voor meer rust, aandacht en verwondering in het dagelijks leven. De Sint-Niklaaskerk symboliseert voor hem precies dat: een plek waar men, midden in een drukke stad, even kan vertragen, reflecteren en opnieuw verbinding maken met zichzelf.
Annemie vertelt hoe ze vanuit Glabbeek en Tienen naar Brussel kwam om aan Marie Haps tolk-vertaler te studeren. De keuze voor Spaans kwam er mede door advies van haar vader, die het als een internationaal nuttigere taal zag dan Italiaans. De dagelijkse treinritten naar het toen nog kleinschalige Luxemburgstation maakten aanvankelijk deel uit van haar studentenleven. Brussel maakte onmiddellijk een diepe indruk op haar: waar Tienen voor haar aanvoelde als een rustige slaapstad, ervoer ze Brussel als een bruisende en bevrijdende omgeving. Hoewel haar eerste indruk van de stad enigszins werd getemperd door de vervuiling en de donkere gevels van die periode, veranderde dat snel zodra ze vrienden maakte en zich thuis begon te voelen. Toen ze uiteindelijk op kot mocht gaan wonen, ging volgens haar "de wereld open". Ze raakte sterk betrokken bij het studentenleven rond het Luxemburgplein en bracht veel tijd door in de studentenbar van Marie Haps, waar ze vaak achter de toog stond en mee instond voor de dagelijkse werking. Ze beschrijft uitvoerig het studentenmilieu van die tijd, de contacten tussen Nederlandstalige en Franstalige studenten en haar eerste grote liefdes. Via een Franstalige student verbeterde ze haar Frans aanzienlijk. Tegelijk kijkt ze kritisch terug op bepaalde houdingen van toen, zoals de discriminatie tegenover buitenlandse studenten en Marokkaanse studenten, waarvan ze zich nu bewust is hoe problematisch die waren. Daarnaast schetst ze een levendig beeld van het Luxemburgplein en de cafés uit die periode: eenvoudige volkscafés, studentenbijeenkomsten, voetbalavonden, spontane ontmoetingen en een sterk gevoel van gemeenschap. Ze vergelijkt dit met het huidige Luxemburgplein, dat volgens haar veel commerciëler, chiquer en meer gedomineerd door Europese instellingen is geworden. Hoewel ze positieve veranderingen ziet, zoals properdere gevels en voetgangerszones, betreurt ze het verdwijnen van de vroegere charme en de toename van sociale problemen zoals dakloosheid en bedelarij.
In dit deel reflecteert Annemie op de financiële en persoonlijke betekenis van haar studententijd. Ze vertelt hoe haar ouders haar studies ondersteunden ondanks beperkte middelen. Zelf werkte ze bij als telefoniste voor een Nederlandstalige wachtdienst voor dokters en kon ze dankzij studiebeurzen en een sobere levensstijl haar verblijf in Brussel volhouden. Terugblikkend beschouwt ze haar opleiding als bepalend voor haar verdere leven. Hoewel ze na haar studies moeilijk werk vond door de economische crisis van de vroege jaren tachtig, slaagde ze er uiteindelijk in om haar droomberoep als vertaler uit te oefenen. Ze werkte onder meer voor de Post, de sociale zekerheid en later bij een ziekenfonds. Brussel bood haar niet alleen professionele kansen, maar maakte haar volgens eigen zeggen ook opener en wereldser. Een belangrijk thema in dit deel is meertaligheid. Annemie vertelt gepassioneerd over haar liefde voor talen, haar carrière als vertaler en haar overtuiging dat talen mensen verbinden. Ze bespreekt ook haar fascinatie voor literaire vertalingen en haar kritische kijk op automatische vertaaltechnologieën. Hoewel ze erkent dat artificiële intelligentie steeds beter wordt, gelooft ze dat menselijke nuance en interpretatie essentieel blijven. Daarnaast reflecteert ze op het beperkte culturele aanbod binnen haar opleiding. In tegenstelling tot vandaag werden studenten volgens haar nauwelijks gestimuleerd om musea, theaters of culturele instellingen te bezoeken. Ook vindt ze het achteraf opmerkelijk dat er ondanks de tweetalige structuur van Marie Haps zo weinig echte uitwisseling bestond tussen Nederlandstalige en Franstalige studenten. Ze beschouwt dit als een gemiste kans in een stad die net gekenmerkt wordt door haar meertaligheid en culturele diversiteit. Tot slot blikt ze vooruit op de toekomst van Marie Haps en het Luxemburgplein. Ze ziet mogelijkheden dankzij de nabijheid van de Europese instellingen, maar vraagt zich af hoe opleidingen voor tolken en vertalers zich zullen aanpassen aan de opkomst van artificiële intelligentie en veranderende onderwijsmodellen.
Vanaf dit punt haalt Annemie vooral persoonlijke herinneringen op aan haar studententijd. Ze vertelt over haar eerste liefde, waarvan ze zich zelfs na vele jaren nog geuren, plaatsen en emoties herinnert. Het Luxemburgplein blijft voor haar onlosmakelijk verbonden met vriendschappen, verliefdheden en de intense ervaringen van haar jonge volwassenheid. Ze beschrijft kleurrijke anekdotes over medestudenten, relaties en cafés, waarbij humor en nostalgie centraal staan. Verschillende verhalen illustreren hoe hecht de studentenwereld rond Marie Haps was en hoe belangrijke levenskeuzes, liefdesrelaties en vriendschappen zich vaak afspeelden in en rond de cafés van het Luxemburgplein. Tegelijk vertelt ze over een minder positieve episode uit haar opleiding. Ondanks goede resultaten werd ze op het einde van haar studie afgewezen als tolk omdat haar uitspraak volgens de beoordelaars niet voldoende aan de toenmalige Europese normen voldeed. Ze ervoer dit als een onrechtvaardige beslissing, zeker omdat haar vertaalwerk uitstekend werd beoordeeld. Uiteindelijk behaalde ze wel haar diploma als vertaler, maar de ervaring liet een blijvende indruk na en versterkte haar kritische houding tegenover rigide selectieprocedures. Ze koppelt deze ervaring aan bredere reflecties over examens, diploma's en aanwervingsprocedures, die volgens haar soms meer waarde hechten aan formaliteiten dan aan daadwerkelijke competenties. Ondanks deze tegenslag slaagde ze erin een succesvolle carrière uit te bouwen, wat haar overtuiging versterkt dat talent zich niet altijd laat vatten door institutionele beoordelingssystemen.
In het laatste deel van het gesprek beschrijft Annemie uitvoerig de fysieke omgeving van de studentenbar van Marie Haps. Ze herinnert zich een oud gebouw met eenvoudig en bijeengeraapt meubilair, een houten toog, beperkte middelen en een eerder improviserende organisatie. Voor de studenten vormde deze plek echter een belangrijk sociaal centrum waar vriendschappen ontstonden en herinneringen werden gemaakt. Ze vertelt openhartig over de vaak chaotische omstandigheden: versleten infrastructuur, kakkerlakken, eenvoudige drank- en eetmogelijkheden en een organisatie die grotendeels door studenten werd gedragen. Juist die informele sfeer maakte volgens haar deel uit van de charme van het studentenleven. Daarnaast bespreekt ze de studentendopen van die periode. Ze maakt een onderscheid tussen de relatief onschuldige Vlaamse doopactiviteiten, die vooral bedoeld waren om sociale contacten te bevorderen, en de veel hardere Franstalige dopen, waarin extreem drankgebruik en vernederende opdrachten voorkwamen. Hoewel ze erkent dat dergelijke rituelen verbondenheid konden creëren, vindt ze dat sommige praktijken te ver gingen en beter afgeschaft worden. Het gesprek eindigt met een mengeling van nostalgie en reflectie. Annemie kijkt met veel warmte terug op haar studententijd, die haar persoonlijke ontwikkeling, professionele loopbaan en band met Brussel sterk heeft gevormd. Tegelijk beseft ze dat zowel de stad als het onderwijslandschap sindsdien ingrijpend veranderd zijn.